اختلال نقص توجه-بیش فعالی (ADHD)

اختلال نقص توجه-بیش فعالی (ADHD) یک اختلال مغزی با مشخصه الگوی مداوم از بی توجهی و/یا بیش فعالی تکانشگری است که در عملکرد یا رشد فرد تداخل ایجاد میکند.

بی توجهی: به این معنی است که فرد کارها را رها می کند، فاقد پشتکار است، در حفظ تمرکز دچار اشکال است، بی نظم است، و بروز این مشکلات به دلیل لجبازی یا عدم درک نیست.

بیش فعالی: به این معنی است که فرد به طور مداوم و به خصوص در موقعیت های نامناسب حرکت می کند، بیش از حد تکان می خورد، پرش دارد یا حرف می زند. در بزرگسالان، این حالت می تواند خود را به شکل بی قراری یا خسته کردن دیگران با فعالیت مداوم نشان دهد.

تکانشگری: به این معنی است که فرد اقدامات شتابزده ای را بدون فکر کردن یا بررسی وجود احتمال خطر انجام می دهد. فرد مایل است سریعا پاداش بدهد یا نمی تواند ابراز خشنودی خود را تاخیر بیاندازد. یک فرد تکانشگر ممکن است به لحاظ اجتماعی فضول به شمار رود و دائما و بدون در نظر گرفتن عواقب طولانی مدت این امر در زندگی و تصمیمات دیگران مداخله کند. 

عدم توجه و بیش فعالی/تکانشگری از رفتارهای کلیدی اختلال نقص توجه-بیش فعالی هستند. برخی از افراد مبتلا به این اختلال تنها در یکی از این رفتارها مشکلی دارند، در حالی که برخی دیگر به هر دو مشکل بی توجهی و بیش فعالی/تکانشگری دچار هستند. بیشتر کودکان به نوع ترکیب شده این اختلال دچار هستند. 

در کودکان پیش دبستانی، شایع ترین نشانه این اختلال، بیش فعالی است.

وجود مقداری بی توجهی، فعالیت حرکتی نامتمرکز و تکانشگری طبیعی در کودکان است، اما در فرد مبتلا به اختلال نقص توجه-بیش فعالی این رفتارها:

  • شدیدتر هستند
  • بیشتر رخ می دهند
  • در کیفیت عملکرد وی در اجتماع، مدرسه یا محل کار تداخل ایجاد می کند یا آن را کاهش می دهد. 

بی توجهی:

افراد مبتلا به علائم بی توجهی ممکن است اغلب:

  • جزئیات را نادیده بگیرند، در تکالیف مدرسه، در محل کار یا دیگر فعالیت ها اشتباهات حاصل از بی دقتی انجام دهند.
  • در حفظ توجه به وظایف یا بازی، از جمله مکالمات، سخنرانی ها و یا خواندن متون طولانی دچار اشکال باشند. 
  • زمانی که به طور مستقیم مخاطب قرار می گیرند، به نظر می رسد گوش نمی دهند. 
  • از دستورالعمل ها پیروی نمی کنند و نمی توانند تکالیف مدرسه، وظایف، یا امور محوله در محل کار را به پایان برسانند یا فعالیتی را شروع می کنند اما بلافاصله توجه خود را به آن از دست می دهند و به کار دیگری مشغول می شوند. 
  • در نظم دهی به کارها و فعالیت ها مانند انجام کارها طبق روال وحفظ نظم متعلقات خود دچار اشکال هستند. تکالیف آنها کثیف و نامرتب است، مدیریت زمانی خوبی ندارند و نمی توانند کارها را در زمان بندی مشخص شده تحویل دهند.
  • از کارهایی که به تلاش ذهنی مداوم نیاز دارند؛ مانند تکلیف مدرسه یا کار خانه اجتناب می کنند یا از آن تنفر دارند. این قبیل مسائل در نوجوانان و بزرگسالان شامل آماده کردن گزارش کار، تکمیل فرم یا خواندن مقاله های طولانی می شود. 
  • لوازم ضروری برای تکمیل وظایف خود را گم می کنند، مانند لوازم مدرسه، مداد، کتاب، ابزارها، کیف پول، کلیدها، مقالات، عینک، و تلفن همراه
  • به وسیله افکار یا محرک های نامربوط به راحتی دچار حواس پرتی می شوند
  • فعالیت های روزمره مانند وظایف خانه، رساندن پیغام ها، تماس گرفتن یا رسیدن به قرارها را فراموش می کنند.

بیش فعالی – تکانشگری

افراد مبتلا به علائم بیش فعالی – تکانشگری ممکن است اغلب:

  • در صندلی خود بی قرار باشند و در آن پنهان شوند
  • در جایی که انتظار می رود بنشینند صندلی خود را ترک می کنند، مانند کلاس یا دفتر کار
  • در جایی که نامناسب است می دوند یا بالا و پایین می روند یا در نوجوانان و بزرگسالان، فرد احساس بی قراری می کند. 
  • نمی توانند آرام و ساکت بازی کنند یا به فعالیتی مشغول شوند. 
  • دائما در حال حرکت هستند و به نحوی رفتار می کنند که انگار یک موتور آنها را حرکت می دهد.
  • بی وقفه حرف می زنند
  • پیش از تمام شدن سوال با عجله اقدام به پاسخ دادن می کنند؛ جمله های دیگران را کامل می کنند یا بدون صبر کردن برای رسیدن نوبتشان در مکالمات حرف می زنند. 
  • نمی توانند برای رسیدن نوبتشان صبر کنند. 
  • فعالیت، بازی یا مکالمات دیگران را قطع می کنند. 

تشخیص این اختلال منوط به انجام معاینه جامع توسط یک متخصص مجاز، مانند پزشک متخصص اطفال، روانشناس یا روانپزشک دارای تخصص در اختلال نقص توجه-بیش فعالی است. برای تشخیص این اختلال در یک فرد، علائم بی توجهی و/یا بیش فعالی تکانشگری باید مزمن یا طولانی مدت باشند، عملکرد فرد را مختل کنند و باعث تاخیر در رشد فرد نسبت به سن او شوند. همچنین پزشک اطمینان حاصل خواهد کرد که علائم این اختلال در بیمار به علت وجود یک بیماری پزشکی یا روحی دیگر نیست. تشخیص اختلال نقص توجه-بیش فعالی در کودکان در حدود دوره ابتدایی انجام می گیرد. برای تشخیص این اختلال در یک بزرگسال یا نوجوان، علائم باید پیش از سن 12 سالگی نیز در فرد دیده شده باشند. 

علائم اختلال نقص توجه-بیش فعالی ممکن است در سن 3 تا 6 سالگی ظاهر شوند و می تواند در دوران نوجوانی و بزرگسالی نیز ادامه یابد. علائم این اختلال ممکن است با مشکلات عاطفی یا انضباطی اشتباه گرفته شود و یا به طور کامل در بچه های آرام و خوش رفتار نادیده گرفته می شوند که عاملی برای تأخیر در تشخیص به شمار می رود. بزرگسالان مبتلا به این اختلال دارای سابقه عملکرد ضعیف تحصیلی، مشکلات در محل کار یا روابط شکست خورده ای هستند. 

علائم این اختلال ممکن است با افزایش سن فرد تغییر یابند. در کودکان کم سن و سال مبتلا، بیش فعالی – تکانشگری از رایج ترین علائم هستند. با رسیدن کودک به سن مدرسه، علائم بی توجهی ممکن است بیشتر برجسته شوند و باعث بروز اشکال در عملکرد تحصیلی کودک شوند. در بزرگسالان این اختلال کاهش می یابد و بیشتر خود را به شکل بی قراری نشان می دهد اما ممکن است رفتارهای بی توجهی و تکانشگری نیز در فرد دیده شوند. بسیاری از بزرگسالان در روابط خود دچار مشکل می شوند و از خود رفتارهای ضداجتماعی نشان می دهند. در اغلب موارد، بی توجهی، بی قراری و تکانشگری در بزرگسالی تداوم می یابد.

دانشمندان از علل ابتلا به اختلال نقص توجه-بیش فعالی مطمئن نیستند. مانند بسیاری از بیماری های دیگر، عوامل زیادی می توانند در ابتلا به این اختلال نقش داشته باشند، مانند:

  • ژن ها
  • سیگار کشیدن، مصرف الکل یا مواد مخدر در دوران بارداری
  • قرار گرفتن در معرض سموم محیطی در دوران بارداری
  • قرار گرفتن در معرض سموم محیطی، مانند سطح بالای سرب، در سن پایین
  • وزن کم هنگام تولد
  • آسیب مغزی

این اختلال در مردان شایع تر از زنان است، در عین حال احتمال بروز علائم بی توجهی در زنان بیشتر است. سایر بیماری ها مانند ناتوانی های یادگیری، اختلال اضطراب، اختلال در رفتار، افسردگی و سوء مصرف مواد نیز در افراد مبتلا به اختلال نقص توجه-بیش فعالی شایع است.

با وجودی که درمانی برای اختلال نقص توجه-بیش فعالی وجود ندارد، درمان های فعلی می توانند به کاهش علائم و بهبود عملکرد کمک کنند. درمان شامل دارودرمانی، روان درمانی، آموزش یا تعلیم و یا ترکیبی از درمان است.

دارودرمانی:

در بسیاری از افراد، داروهای به کار رفته برای درمان این اختلال، بیش فعالی و تکانشگری را کاهش می دهند و توانایی فرد در تمرکز، کار و یادگیری را بهبود می بخشد. دارودرمانی نیز می تواند هماهنگی فیزیکی را بهبود بخشد. گاهی پیش از یافتن داروی موثر، باید چندین دارو یا دوز متفاوت در فرد امتحان شود. تمام افرادی که دارو مصرف می کنند باید به دقت تحت نظر پزشک خود قرار گیرند. 

محرک ها: شایع ترین نوع داروهایی که برای درمان این اختلال مورد استفاده قرار می گیرند، محرک ها هستند. اگر چه ممکن است استفاده از دارویی با عنوان محرک برای درمان اختلال نقص توجه-بیش فعالی عجیب به نظر برسد، اما این داروها باعث افزایش مواد شیمیایی مغز، دوپامین و نوراپی نفرین، می شود که نقشی اساسی در تفکر و توجه بازی می کنند.

تحت نظارت پزشک، مصرف داروهای محرک ایمن است. با این حال، این داروها، به ویژه هنگامی که به درستی مصرف نشوند یا بیش از دوز تجویز شده مصرف شوند، با خطرات و عوارض جانبی خاصی همراه هستند. برای مثال، محرک ها می توانند فشار خون، ضربان قلب و اضطراب را در فرد افزایش دهند. در نتیجه، افرادی که دچار سایر بیماری های پزشکی، شامل فشار خون بالا، صرع، بیماری قلبی، گلوکوم، بیماری کبد یا کلیه یا اختلال اضطرابی هستند، پیش از مصرف محرک ها باید در این باره با پزشک خود صحبت کنند. 

در صورت بروز هر یک از این عوارض جانبی زیر در هنگام مصرف محرک ها با پزشک خود صحبت کنید:

  • کاهش اشتها
  • مشکلات خواب
  • تیک (حرکات یا صداهای ناگهانی، تکراری)؛
  • تغییر شخصیت
  • افزایش اضطراب و تحریک پذیری
  • دل درد
  • سردرد

غیر محرک ها: دیگر داروهای موثر در درمان این اختلال شامل غیر محرک ها می شود. اثرگذاری این داروها در بیمار دیرتر از محرک ها رخ می دهد اما می توانند باعث بهبود تمرکز، توجه و تکانشگری در فرد مبتلا شوند. پزشک در موارد زیر این داروها را تجویز می کند: زمانی که فرد دچار عوارض جانبی ناراحت کننده داروهای محرک شده است، زمانی که محرک ها موثر واقع نشوند، یا در ترکیب با محرک ها برای افزایش اثربخشی.

در برخی موارد، بعضی از داروهای ضد افسردگی به تنهایی یا در ترکیب با یک محرک برای درمان این اختلال استفاده می شوند؛ با این حال این داروها به طور خاص تاییدیه سازمان غذا و داروی آمریکا را در درمان اختلال نقص توجه-بیش فعالی دریافت نکرده اند. داروهای ضد افسردگی می توانند به رفع تمام نشانه های این اختلال کمک کنند و در صورتی تجویز می شوند که بیمار دچار عوارض ناراحت کننده محرک ها شده باشد. در صورتی که بیمار به عارضه دیگری مانند اختلال اضطرابی، افسردگی یا دیگر اختلالات خلقی مبتلا باشد، داروهای ضد افسردگی می توانند در ترکیب با محرک ها به بیمار کمک کنند. 

برای یافتن بهترین دارو، دوز یا ترکیب دارویی، بهتر است پزشک و بیمار با یکدیگر همکاری کنند. 

روان درمانی:

افزودن روان درمانی به درمان این اختلال می تواند به بیماران و خانواده هایشان در مقابله با مشکلات روزمره کمک کند.

رفتار درمانی نوعی روان درمانی است که هدف آن کمک به تغییر رفتار فرد است. این ممکن است شامل کمک عملی باشد، مانند کمک به سازماندهی وظایف یا تکمیل تکالیف مدرسه یا کمک به گذراندن یک حادثه دشوار عاطفی. رفتار درمانی در موارد زیر به بیمار کمک می کند:

  • رفتار خود را کنترل می کند
  • پاداش دادن به خود برای انجام یک کار مطلوب مانند کنترل خشک یا فکر کردن پیش از اقدام کردن

والدین، معلمان و اعضای خانواده نیز می توانند برای برخی رفتارهای خاص بازخورد مثبت یا منفی بدهند و با ایجاد قوانین شفاف، فهرست کار و سایر روش های ساختار یافته به کنترل رفتار فرد کمک کنند. درمانگران می توانند مهارت های اجتماعی را به کودکان آموزش دهند، مانند صبر کردن برای نوبت، به اشتراک گذاری اسباب بازی ها، درخواست کمک، پاسخ به آزارهای دیگران. یادگیری تفسیر حالات صورت و لحن صدا در دیگران و نحوه پاسخگویی مناسب نیز می تواند بخشی از برنامه آموزش مهارت اجتماعی باشد.

رفتار درمانی شناختی نیز می تواند تکنیک های ذهن آگاهی یا مدیتیشن را به فرد آموزش دهد. فرد نحوه آگاهی از و پذیرش افکار و احساسات خود را یاد می گیرد تا تمرکز و توجه در وی افزایش یابد. در عین حال، درمانگر فرد مبتلا به این اختلال را تشویق می کند تا با تغییرات زندگی حاصل از درمان خود را سازگار کند، مانند تفکر قبل از عمل، و یا مقاومت در برابر تمایل به خطرپذیری غیر ضروری.

درمان خانوادگی و زوج درمانی: این روش درمانی می تواند به اعضای خانواده و همسران به یافتن بهترین روش ها برای برخورد با رفتارهای مخرب، تشویق تغییر رفتار، و بهبود تعامل با بیمار کمک کند. 

آموزش و تعلیم:

برای دستیابی به تمام توان و موفقیت، کودکان و بزرگسالان مبتلا به این اختلال نیاز به راهنمایی و درک از سوی والدین، خانواده ها و معلمان خود دارند. پیش از تشخیص این اختلال در کودکانی که در سن مدرسه هستند، ممکن است کودک دچار سرخوردگی، سرزنش و خشم در خانواده شود. برای غلبه بر احساسات منفی، والدین و کودکان ممکن است نیاز به کمک ویژه ای داشته باشند. متخصصان بهداشت روانی می توانند والدین را درباره با خطرات و عوارض جانبی خاصی همراه هستند و اثر آن در خانواده آگاه سازند. این متخصصان می توانند به کودک و والدینش در آموزش مهارت ها، نگرش ها و روش های تعامل با یکدیگر کمک کند.

آموزش مهارت های فرزندپروری (آموزش مدیریت رفتاری والدین) به والدین مهارت های لازم را برای تشویق و پاداش دهی به رفتارهای مثبت آموزش می دهد. این روش به والدین نحوه استفاده از سیستم پاداش و تنبیه را برای تغییر رفتار کودک آموزش می دهد. والدین یاد می گیرند که به رفتارهای مطلوب خود بازخورد سریع و مثبت بدهند و رفتارهای نامناسب را نادیده بگیرند یا تغییر دهند. آنها همچنین یاد می گیرند که شرایط را به نحوی طراحی کنند که حامی رفتارهای مطلوب باشد. 

تکنیک های مدیریت استرس می توانند با افزایش توانایی مقابله با حس سرخوردگی به والدین کودکان مبتلا به این اختلال کمک کنند؛ به نحوی که والدین می توانند به رفتارهای کودک خود با آرامش بیشتری پاسخ دهند. 

گروه های پشتیبانی می توانند به والدین و خانواده ها در یافتن و ارتباط گیری با افراد دارای مشکلات و مسائل مشابه کمک کند. این گروه ها برای به اشتراک گذاری سرخوردگی ها و موفقیت ها، تبادل اطلاعات درباره متخصصان و استراتژی های توصیه شده و صحبت با متخصصان به صورت منظم با یکدیگر ملاقات می کنند. 

کمک برای ایجاد نظم بهتر در کودکان و بزرگسالان مبتلا:

برای کودکان:

والدین و معلمان می توانند با استفاده از روش های زیر به ایجاد نظم بهتر و تبعیت از دستورالعمل ها در کودک مبتلا به این اختلال کمک کنند:

  • داشتن یک روال و برنامه. هر روز همان روال را، از زمان بیدار شدن تا زمان خواب، حفظ کنید. شامل زمان انجام تکالیف، بازی در فضای باز و فعالیت های داخلی. برنامه را روی در یخچال و یا روی تابلویی در آشپزخانه قرار دهید. با وقوع پیشرفت ها، تغییرات را روی برنامه یادداشت کنید.
  • سازماندهی اقلام روزمره. مکانی برای همه چیز تعیین کنید و همه چیز را در جای خود قرار دهید. این موارد شامل لباس ها، کیف و اسباب بازی ها می شود. 
  • استفاده از دفترچه یادداشت و تکالیف. از دفترچه یادداشت برای نوشتن مطالب مدرسه استفاده کنید. به کودک اهمیت نوشتن تکالیف و برداشتن کتاب های لازم را یادآوری کنید. 
  • شفاف و صریح بودن. کودکان مبتلا به این اختلال نیازمند قوانین شفافی هستند که بتوانند به راحتی درک کنند و از آنها پیروی کنند. 
  • ستایش یا پاداش در موقع پیروی از دستورالعمل ها. از کودکان مبتلا به این اختلال دائما انتقاد می شود و آنها نیز منتظر نقد شدن هستند. به دنبال رفتار خوب باشید و آن را تحسین کنید.

برای بزرگسالان:

با استفاده از روش های زیر، مشاور یا درمانگر حرفه ای می تواند به یک بزرگسال مبتلا به این اختلال در یادگیری نظم دهی به زندگی خود کمک کند:

  • حفظ روال ها
  • ایجاد فهرست برای وظایف و فعالیت های مختلف
  • با استفاده از یک تقویم برای برنامه ریزی وقایع
  • استفاده از دفترچه یادآور
  • اختصاص یک مکان ویژه برای کلید ها، صورتحساب ها، و کاغذ بازی ها
  • تقسیم وظایف بزرگ به موارد کوچکتر و قابل مدیریت به نحوی که تکمیل هر بخش از وظیفه به فرد حس موفقیت بدهد. 

در صورتیکه پس از مطالعه موارد فوق به برگزاری یک جلسه مشاوره روانشناسی آنلاین، با یکی از متخصصین مشاور سیمیآروم نیاز دارید، میتوانید از طریق لینک زیر درخواست خود را ثبت نمایید. تمامی اساتید و مشاوران فعال در سیمیآروم از برجسته ترین مشاوران ایران می باشند.

رزرو وقت مشاوره